بررسی مصادیق فرقه ها در ایران نیازمند پاسخگویی به چیستی فرقه هاست.بدین لحاظ با تعریف مفاهیم مربوطه و کالبد شکافی خصوصیات و ویژگی های فرقه ها ، زوایایی از توصیف فرقه ها را مورد تحلیل قرار   می دهیم.

تعریف مفاهیم

1-      جريان‌شناسي

 به شناخت مباني و خاستگاه فكري، سياسي، اعتقادي دسته‌اي از افراد، گروه‌ها كه داراي ديدگاه‌ها، جهت‌گيري‌ها و مواضع و رفتار سياسي مشابه و نزديك به هم ‌باشند، اطلاق می‌گردد.همچنین جریان شناسی شناخت منظومه و گفتمان، چگونگی شکل‌گیری، معرفی مؤسسان و چهره‌های فکری تأثیرگذار در گروه‌های فکری، فرهنگی، سیاسی است.

2-فرقه :

در لغت ، فرقه بیانگر یک گروه یا سازمان است که اعضای آن ، هدف بخصوصی را دنبال کرده و با عملکرد های خاص درونی و روابط و مناسبات ویژه ای که برقرار می نمایند از سایر گروهها و سازمانها متمایز می گردند. آنچه در فرقه ها مهم است مناسباتی است که فرقه حول آن شکل گرفته است.بنابر این روابط فرقه ای عبارت از روابطی که در آن یک فرد آگاهانه افراد دیگر را با استفاده از روش های خاصی وادار می کند تا بطور بطور کامل در خصوص تقریباً همه تصمیمات مهم زندگی شان وابسته به او باشند.

بر این اساس، فرقه ها حول سه مولفه و ویژگی زیر تعریف می شوند:

1-      سر منشاگروه و نقش رهبر و بنیانگذار فرقه

2-      ساختار تشکیلاتی ؛ روابط بین سرکرده و اعضای فرقه

3-      برنامه هماهنگ شده مجاب سازی( نصب نرم افزار فرقه ای)

در بررسی جریان های فرقه ای می توان گفت اغلب فرقه ها از یک فرمول کلی در ساختار تشکیلاتی شان پیروی می کنند . بر اساس این سه شاخص می توان فرقه ای بودن یک جریان را تشخیص داد.

مارگارت تالر سينگر فرقه را با سه ويژگي اصلي ؛ دارا بودن رهبر مستبد و خودكامه ، ساختار هرمي قدرت ، و استفاده از برنامه مجاب سازي (بازسازي فكر يا شستشوي مغزي) توصيف مي‌كند.

اين در حالي است كه داشتن يكي يا دو ويژگي از اين ويژگي‌ها براي شناسايي جمعي بعنوان فرقه اصلا كفايت نمي‌كند. نكته ديگر اينكه ساختار هرمي قدرت تنها در فرقه‌ها ديده نمي‌شود. امروزه در بسياري از سازمانها ، نهادها و دولت‌ها و حكومت‌ها ساختار هرمي ديده مي‌شود.

سايت ديده بان فرقه در تعريف فرقه اينطور مي‌نويسد: تعريف مدرن از فرقه کنترل ذهني، عبارت از هر گروهي است که از کنترل ذهن و تکنيک هاي عضو گيري فريب دهنده استفاده ميکند. به عبارت ديگر فرقه ها به مردم کلک ميزنند تا آنها را جذب نمايند و آنها را فريب ميدهند تا در فرقه بمانند.

شايد در جمع بندي بتوان گفت آنچه كه درباره جریان های فرقه‌اي مورد اشاره  است با سه ويژگي بيان شده توسط سينگر قابل بيان است به شرطي كه اين سه ويژگي با شدت و استمرار در جمعي وجود داشته باشد بعنوان زمينه‌اي براي مشكوك شدن نسبت به آن جمع تحت عنوان فرقه مي‌تواند مورد توجه قرار گيرد. بنابراین، از بين اين سه ويژگي‌ دارا بودن برنامه كنترل ذهني بعنوان شاخص‌ترين و اصلي‌ترين ويژگي‌ فرقه‌ها مي‌تواند مورد تاكيد قرار گيرد.

 امروزه به هر جنبش جدايي‌طلب در عرصه‌هاي مذهبي، سياسي و ديگر عرصه‌ها فرقه گفته مي‌شود. فرقه مذهبي نیز به‌طور عمومي در مقابل مذهب رسمي يك جامعه قرار مي‌گيرد و از آن فاصله مي‌گيرد.  همچنین فرقه‌گرايان به دسته‌اي مجزا از مردم با تعصب شديد و كوركورانه نسبت به فرقه و رئيس فرقه تبديل مي‌گردند و اعمال و رفتار اين افراد در مقابل هنجارهاي رسمي و پذيرفته شده جامعه قرار مي‌گيرد.

منابع:

-جمعی از نویسندگان، کژراهه، موسسه جام جم، 1388

- سايت ديدبان فرقه (Cultwatch.com ) ترجمه : ابراهيم خدابنده. (به نقل از : www.banisadr.info )

- فرقه ها در ميان ما. مارگارت تالر سينگر. ابراهيم خدابنده

- پيدايش فرقه‌گرايي در سازمانهاي ديني. مجيد جعفريان.

http://bashgah.net/pages-8631.html