فرهنگ و سیاست

با بازانديشي در آراي سياسي استاد مطهري ، به‌عنوان يكي از بنيانگذاران فكري جمهوري اسلامي ايران، بحث مشروعيت به عنوان یکی از مبانی و اصول کارامدی جمهوری اسلامی را اینگونه می توان جمع بندی نمود:

 - مشروعيت، مفهومي صرفاً ذهني نيست بلكه با واقعياتي همچون حقوق عيني و اجتماعي مردم رابطه تنگاتنگ دارد.

 - ميزان اهتمام مسئولان به احقاق حقوق حقه مردم معياري براي سنجش ميزان مشروعيت نظام سياسي است.

 - مشروعيت مفهومي ايستا نيست كه بتوان يك بار براي هميشه آن را تبيين كرد بلكه مفهومي با ماهيت ديناميك است و به‌گونه‌اي مستمر مسئولان را به تبيين گري خود با توجه به مقتضيات و شرايط زماني فرا مي‌خواند.

 - امروزه ميزان انعطاف پذيري نظام‌هاي سياسي در مواجهه با تقاضاهاي اجتماعي و شرايط محيطي در مشروعيت و كارآمدي آنها دخالت مستقيم دارد و غفلت مسئولان نسبت به اين امر مي‌تواند بحران زا باشد. ( وحيديان ، همشهری آنلاین  )

 7- ترابط عقل ودين: يكي از دلايل عمده پايداري و جاودانگي اسلام و آسيب نا پذيري احكام آن ترابط و تعاضد عقل و شرع است، زيرا اسلام ديني عقلاني است و با عنايت به اصل(وكل ما حكم به العقل حكم به الشرع و كل ما حكم به الشرع حكم به العقل) با هيچ مشكل و بحراني در هيچ عصري مواجه نخواهد شد به ويژه آن كه تشخيص مصالح و مفاسد اجتماعي و سياسي مردم را در هر دوره به فقها و كارشناسان دين ارجاع داده است يعني به روش عقلايي بر تشخيص مصلحت ها و مفسده ها صحه مي گذارد. چنان چه استاد شهيد مطهري مي فرمايد: اسلام ديني است كه اعلام كرده ما از مصلحت ها و مفسده هاي مهم نمي گذريم. امروز عقل ما مصلحت را كشف كرده، پس لزومي ندارد كه در قرآن و سنت دليلي داشته باشيم. اين جا حتما شما بايد بر اساسش فتوا بدهيد. پس چون احكام تابع مصالح و مفاسد نفس الامري هستند و اين مصالح و مفاسد هم غالبا در دسترس ادراك عقل بشر است پس عقل بشر هم مي تواند خودش قانون اسلام را كشف كند( اسلام و مقتضيات زمان ، ج 2،64).  

  به طوري كه ملاحظه مي شود اسلام با در اختيار داشتن ابزار مهمي چون عقل در هيچ شرايطي به بن بست نمي رسد و مي تواند در بستر عقل، انعطاف و نرمش و در قوانين خود به مقتضاي زمان و مكان ايجاد كند. استادشهيد مطهري در اين باره مي نويسد:" قاعده حرج و قاعده ضرر و يك سلسله قواعد ديگر، قوانين را كنترل مي كنند و در موارد مختلف قادر به تغيير آن هستند. در يك زمان ممكن است دستوري به حكم قانون ضرر برداشته شود، به حكم قانون حرج برداشته شود. اين هم عاملي است كه نرمش و انعطافي در قانون اسلام ايجاد مي كند و آن را با شرايط مختلف قابل انطباق مي كند". (همان)

(رک: خبرگزاری ایسنا 25/03/1382 )

ج) چالش های فراروی نظام  جمهوری اسلامی از منظر شهید مطهری:

با هر رويكردي به سياست، اكثر حكومتها با چالش‌هاي كارآمدي روبرو هستند و گاهي اين چالشها به «بحران كارآيي» تبديل مي‌شود و اگر دامنه‌ي اين بحران گسترش يابد، ممكن است «بحران مشروعيت» را به دنبال داشته باشد.جمهوري اسلامي ايران نيز با چالش‌هاي كارآمدي ناشي از فرآيند تصميم‌گيري سياسي (عمومي) مواجه بوده است. نارسايي در اركان تصميم‌گيري مثل نداشتن اطلاعات بروز، مشخص نكردن اهداف دقيق، عدم شناخت تهديدها و فرصتها در برنامه، برقراري ارتباطات غيرمنطقي و منازعه‌آميز بين عوامل و ساختارهاي نظام سياسي مثل احزاب، مجلس‌، دولت و قوه قضائيه و ناهماهنگي بين مراحل مختلف فرآيند تصميم‌گيري سبب بروز چالشهاي كارآمدي شده است. در اثر اين چالشها، نظام سياسي در دسترسي به اهداف و انجام بعضي كارويژه‌هاي خود دچار مشكل شده و نتوانسته آنطور كه بايد و شايد رضايت و اعتماد عمومي را جلب كند. )نبوی، 1383، 9)

با توجه به مطالب فوق و عنايت به اين كه ممكن است چالش‌هاي كارآمدي در صورت تراكم از بحران مشروعيت سر در آورد، طرح سئوال زير، تحقيق درباره‌ي آن و يافتن پاسخهاي مناسب در اندیشه شهید مطهری، مي‌تواند راهبردي براي بر طرف كردن چالشها و بالا بردن كارآيي نظام جمهوری اسلامی  باشد:

در اندیشه شهید مطهری ، مهمترين چالش‌هاي فراروی نظام جمهوري اسلامي ايران ناشي از چه عواملي است؟

با نگاهي به مباحث آسيب‌شناسانه در آثار استاد ، چندين عامل بعنوان چالش های فراروی نظام جمهوری اسلامی از منظر شهید مطهری مطرح گردیده، كه بدين ترتيب از نظر مي‌گذرد:

1 ـ عدم اجرای مطلوب عدالت در جامعه : از جمله‏شرایطی که تداوم انقلاب اسلامی ما در گرو آن است اجرای عدالت‏است که در یک روایت علی(ع) آن را سر ایمان تشبیه کرده است‏آن جا که می‏فرماید:«العدل راس الایمان‏» یعنی اگر ایمان را به سر تشبیه کنیم‏عدالت مانند سر آن پیکر است که اگر سر نباشد پیکر مرده است. نقش عدالت تا آن پایه است که مایه قوام و موجودیت‏حکومت‏ها ازجمله حکومت اسلامی ماست چه این که اگر در جامعه‏ای عدالت جاری‏نشد و حاکمان اسلامی سرلوحه کار خود را عدالت قرار ندهند درنتیجه ظلم در جامعه گسترانده شد بی‏گمان چنین حکومتی به فنا ونابودی کشیده خواهد شد. پیامبر اسلام(ص) در این باره فرمود:«حکومت‏ها ممکن است کافر باشند و دوام یابند و اما اگر ظالم‏باشند دوام نخواهند یافت.» شهید مطهری درباره اجرای عدالت درجامعه می‏فرماید: «در دولت اسلامی نباید به هیچ وجه ظلم و اجحافی به کسی بشود.از نظر منطق اسلام حتی اگر کسی هزاران نفر را کشته باشد ومجازات صد بار اعدام هم برای او کم باشد باز هم حقوقی دارد که‏آنها باید رعایت‏شوند در این زمینه ما بهترین سرمشق‏ها را ازمکتب علی(ع) می‏آموزیم ... بی‏تردید وجود چنین‏ارزش‏هاست که مکتب را در طول هزار و چهارصد سال حفظ کرده و آن‏را شاداب و با طراوت نگاه داشته است.» بنابراین از منظر استاد ، از آنجايي كه عدالت از اصول مهم در اسلام است و انقلاب اسلامي ماهيتا عدالت‌خواهانه بوده لذا در راه تداوم راه انقلاب اسلامي بايد توده مردم مستضعف جامعه طعم عدالت حقيقي اسلامي را بچشند و الا اگر عدالت رو به افول گذارد و یا فراموش شود، انقلاب با چالشهای اساسی مو اجه خواهد شود.

2ـ استحاله استقلال مكتبي: استاد شهيد مطهري يكي ديگر از چالش های فراروی انقلاب اسلامي را  استحاله اسلام راستين و عدم پویایی و عرضه آن به سراسر دنيا مي‌داند. پيراستن ايدئولوژي اسلامي از پيرايه‌ها و گرايش‌هاي التقاطي مي‌تواند ضمن آشنايي دنيا با اين ايدئولوژي موجب گرايش آنها به اسلام شود. بنابراین يكي از عمده ترين موانع كارآمدي نظام,   تفاوت آراء و برداشتها و  تشدید منازعات فکری بین جریانهای انقلاب و فاصله گیری از اندیشه معمار انقلاب امام خمینی و عدول از فرامین رهبری به عنوان مفسران حقیقی اسلام ناب در این عصر است.   

3ـ عدم احترام به آزادي‌ها  به شكل معقول:  یکی از چیزهایی که نقش بسزایی در تداوم انقلاب اسلامی دارداحترام به آزادی‏هاست‏یعنی همه مردم در محدوده شرع و قانون‏آزاد بوده و فعالیت داشته باشند . شهید مطهری درباره اهمیت این اصل می‏گوید: «وظیفه حتمی همگی ما این است که به آزادی‏ها به معنی واقعی‏کلمه احترام بگذاریم زیرا اگر بنا شود حکومت جمهوری اسلامی‏زمینه اختناق را به وجود بیاورد قطعا شکست‏خواهد خورد، چه این‏که اسلام دین آزادی است دینی که مروج آزادی برای همه افرادجامعه است در سوره دهر می‏خوانیم: «انا هدیناه السبیل اماشاکرا و اما کفورا» البته آزادی به معنای معقول هر کس می‏بایدفکر و بیان و قلمش آزاد باشد و تنها در چنین صورتی است که‏انقلاب اسلامی ما راه صحیح پیروزی را ادامه خواهد داد.» ایشان‏در ادامه راه رشد اسلام را برخورد آراء و عقاید می‏داند آن جاکه می‏فرماید: «اگر در جامعه ما محیط آزاد برخورد آراء وعقاید به وجود بیاید به طوری که صاحبان افکار مختلف بتوانندحرفهایشان را مطرح کنند و ما هم در مقابل آراء و نظرات خودمان‏را مطرح کنیم تنها در چنین زمینه سالمی خواهد بود که اسلام‏هرچه بیشتر رشد می‏کند.» 

 4ـ تضعیف جايگاه و استقلال روحانيت: استاد مطهري دليل اين مسئله كه روحانيت شيعه توانسته انقلاب‌ها را رهبري كند، مسئله استقلال روحانيت از دستگاه‌هاي دولتي و غيردولتي مي‌دانند. متفكر شهيد آيت‌الله مطهري معتقدند كه با پيروزي انقلاب اسلامي روحانيت شيعه بايد در همان جايگاه خود باقي بماند و دولت را ارشاد و مراقبت كند. دايره امر به معروف و نهي از منكر زير نظر روحانيت از ديگر نهادهايي است كه استاد در زمان خود به‌دنبال شكل‌گيري آن بود تا اين نهاد مستقل از دستگاه حكومت بتواند زمام امر به معروف و نهي از منكر و در حقيقت ارشاد و هدايت مردم را به‌عهده بگيرد.(همشهری آنلاین )

استاد در رابطه با نقش حساس روحانیت در آینده انقلاب و آمادگی او پیرامون نیاز های انقلاب می گوید:" در اینده این انقلاب نیاز زیادی به روحانیت دارد به شرط انکه روحانیت وظایف خودش را در اینده انقلاب خوب درک کند . کارش راباید ده برابر کند، تحقیق علمی اش را باید ده برابر کند، تبلیغش را باید ده برابر کند ، رابطه اش را با مردم ، در جمع مردم آمدن ، به میان مردم رفتن ، درک مردم را از نزدیک لمس کردن و احساس کردن ، اینها را باید چندین برابر کند."(مطهری ،1385،187)بنابراین از منظر استاد ،تضعیف جايگاه و استقلال روحانيت می تواند یکی از چالشهای مهم فراروی نظام جمهوری اسلامی باشد.

   5. ابهام طرحهای آینده :استاد با توجه به مسئولیت روحانیت در مهندسی جامعه ،و توقع به ارائه جامعه ایده آل و مدل ها و الگوهای مورد نیاز جامعه در عرصه های کشورداری است ، ابهام در این امر را یکی از چالشهای نظام جمهوری اسلامی می داند و می گوید: "روحانیت آن گروه مهندس اجتماعی مورد اعتماد جامعه است که به علل خاصی در ارائه طرح آینده کوتاهی کرده و لااقل به طور کامل و به امضاء رسیده ارائه نداده است.اما در مقابل، گروههای دیگر هستند که طرحها و نقشه‏هاشان مشخص است، معلوم است جامعه ایده‏آل آنها از نظر حکومت، از نظر قانون، از نظر آزادی، از نظر ثروت، از نظر مالکیت، از نظر اصول قضائی، از نظر اصول اخلاقی و...چگونه جامعه‏ای است.تجربه نشان داده که روشن نبودن طرح آینده ضایعات اساسی به بار می‏آورد."... .ما خوشوقتیم و خدا را سپاسگزار که از نظر مواد خام فرهنگی فوق العاده غنی هستیم، نیازی از این نظر به هیچ منبع دیگر نداریم.تنها کاری که باید بکنیم استخراج و تصفیه و تبدیل این مواد خام به مواد قابل استفاده است و مستلزم بیدار دلی و کار و صرف وقت است. "

6ـ استحاله معنوی و انحراف از مسیر خدائی: از نظر استاد مطهری " آفتی که یک نهضت خدائی را تهدید می‏کند، از نوع معنی است، از نوع تغییر جهت دادن اندیشه‏ها است، از نوع انحراف یافتن مسیر نیتها است.نهضت خدائی باید برای خدا آغاز یابد و برای خدا ادامه یابد و هیچ خاطره و اندیشه غیر خدائی در آن راه نیابد تا عنایت و نصرت الهی شاملش گردد، و اگر نه، باد غیرت خدائی به صد خار پریشان دلش می‏نماید.آنکه نهضت خدائی آغاز می‏کند باید جز به خدا نیندیشد، توکلش بر ذات مقدس او باشد و دائما حضور ذهنی داشته باشد که در حال بازگشتن به او است" . براین اساس استحاله روحی و معنوی  و افول نیت های و ارزشهای الهی از دیگر چالشهای فراروی نظام اسلامی از منظر استاد است.

7- سکولاریسم :آميختگي دين و سياست در منظررهبر انقلاب و اندیشمندانی چون شهید مطهری ،از اصول بنیادین نظام جمهوری اسلامی است.كارآمدي دين در حوزه
رفتار فردي و مناسبات جمعي و سامان دهي امور اجتماعي جز با اين تفسير از دين و
تعيين نسبت آن با جامعه و انسان را نمي توان باور داشت. و بر همين اساس و با
همين تلقي از دين است كه در نگاه رهبري نهضت و امامت انقلاب "فقه, تئوري
واقعي و كامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور"  [   صحيفه نور, ج21,  98   ] معرّفي مي گردد.

  از اين رو اصل كارآمدي حاكميت ديني و نظام اسلامي از منظر كلامي و
در سطح مباحث نظري, امري ترديد ناپذير است . هرگونه ترديد و خدشه در
تماميت دين و خاتميت اسلام و تفكيك ميان دين و سياست ديني و قهراً بيرون بردن
عمده ترين حوزه هاي انساني و پهن ترين عرصه هاي اجتماعي از شمول اسلام و
احكام شريعت و ترویج اندیشه های سکولار می تواند چالش هایی جدی برای حاکمیت دینی باشد.  

  8. عدم پیشگیری و مقابله با آفات انقلاب(جنگ نرم): هر پدیده‏ای در معرض آفت‏زدگی می‏باشد و انقلاب نیز این گونه است‏از این رو جا دارد که در این رابطه تحقیق شده و آفت‏هایی که درکمین انقلاب اسلامی هست‏شناسایی و شناسانده شود تا از بروز هرآفتی جلوگیری گردد.  در این عرصه همه مردم خصوصا نخبگان و دستگاههای فرهنگی مسؤول هستند همه کسانی که به اعتلای انقلاب اسلامی‏دل بسته‏اند و برای سربلندی آن تلاش می‏کنند وظیفه دارند در حدتوان خود برای جلوگیری آن آفات اقدام نمایند اما در این زمینه‏مسئولین نظام خصوصا رهبری انقلاب نقش مهم‏تری را ایفا می‏کنند. استاد شهید مطهری در این باره می‏گوید: «وظیفه رهبری نهضت است که از آفت‏زدگی پیشگیری نماید و اگراحیانا آفت نفوذ کرد با وسایلی که در اختیار دارد و یا بایددر اختیار بگیرد آفت‏زدایی نماید.» ایشان معتقد است عدم‏دخالت رهبری در این زمینه باعث عقیم شدن نهضت است آن جا که‏می‏گوید: «اگر رهبری یک نهضت‏به آفت‏ها توجه نداشته باشد یا درآفت‏زدایی سهل‏انگاری نماید قطعا آن نهضت عقیم یا تبدیل به ضدخود خواهد شد و اثر معکوس خواهد بخشید.»   در پایان  بر اساس دیدگاه شهید مطهری برخی از آفت‏هایی که می تواند چالش جدی برای نظام اسلامی ایجاد نماید  اشاره می گردد:

نفوذ اندیشه‏های بیگانه ؛ تجددگرایی افراطی؛ ناتمام گذاشتن؛ رخنه فرصت‏طلبان

 نتيجه گیری : نوین بودن پدیده جمهوری اسلامی، ابهامات و شبهاتی را پیرامون نوع و مدل نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایجاد نمده است.ترديدي نيست كه تئوری پردازان نظام اسلامی در سه دهه مجاهدت استقرار و تثبیت نظام، با  تبيين اهداف انقلاب و نظام اسلامی از یک سو و مبارزه با چالشهای فراروی آن به كارآمدي نظام اسلامي همت گماشته اند، اما به نظر می رسد تفسیر روشن از ساختار  نظام ،اهداف و کارکردهای آن و تبیین چالشهای فراروی ، و در واقع مهندسی فرهنگی مدیریت نظام سیاسی کشور از رسالت های اساسی نخبگان و دستگاههای فرهنگی و سیاسی کشور است. با این نگاه ، روشن بینی و آینده نگری شهید مطهری  در سالهای قبل از ظهور انقلاب اسلامی موجب شد که به عنوان متفکر اسلامی مسایل علمی و فرهنگی به ویژه مبانی دینی و ایدئولوژیک را به دقت مورد مطالعه قرار دهد و مواضع اصولی و بنیادی مکتب اسلامی را روشن نماید. از این جهت اندیشه و آثار علمی استاد می تواند در مقاطع گوناگون  انقلاب اسلامی دستمایه هایی اساسی در تولید قدرت نرم انقلاب اسلامی و عبور از چالش های فراروی باشد.

 منابع

 - امام خميني, صحيفه نور, ج21

-  باقی‏زاده رضا، ماهیت و عوامل انقلاب اسلامی ایران و شرط تداوم آن از منظر استاد شهید مطهری ،  پاسدار اسلام ، اردیبهشت 1378، شماره 209

 - به کوشش رمضان شعبانی سارویی ( 1387) اصولگرایی از دیدگاه شهید مطهری ، ستاد بزرگداشت استاد شهید آیت ا...مرتضی مطهری

-  جمالی حسین (1381) مبانی علم سیاست ، نمایندگی ولی فقیه در نیروی مقاومت بسیج

- خبرگزاری ایسنا  ،  25/03/1382كارآمدي حكومت اسلامي از ديدگاه استاد شهيد مطهري.

- در آينه نگاه مقام معظم رهبري(1380 )تهران، مؤسسه فرهنگي قدر ولايت،.

 -رودگر محمدجواد ، نقش اخلاق و عرفان در نظام سیاسی اسلام از دیدگاه شهید مطهری، فصلنامه حكومت اسلامی ، شماره 31.

 - مطهری، مرتضی(1377 ) پیرامون انقلاب اسلامی، انتشارات صدرا، چاپ پانزدهم      

- مطهری، مرتضی(1385)  اینده انقلاب اسلامی ایران، انتشارات صدرا       

- مطهری، مرتضی(1377) مجموعه‌ی آثار ، جلد 16، کتاب سیری در نهج‌البلاغه، انتشارات صدرا      

- مطهری، مرتضی(1369)  اسلام و مقتضیات زمان ، انتشارات صدرا       

- مطهری، مرتضی(1364)  فلسفه تاریخ ، انتشارات صدرا       

- مطهری، مرتضی(1366) امامت و رهبری  ، انتشارات صدرا       

- مطهری، مرتضی(1375)  مجموعه آثار، ج‏4،  ج‏18، ج‏21  ، انتشارات صدرا       

‏- مطهری، مرتضی(1377)  یادداشتهای استاد مطهری، ج‏ 1،2 ،3 ،4 ، انتشارات صدرا       

- موسوي خميني، روح ا...، ( 1357 )حكومت اسلامي يا ولايت فقيه، تهران، اميركبير

- نبوی سید مرتضی (1383 ) چالش های کارامدی جمهوری اسلامی درفرآیند تصمیم گیری عمومی،پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران

- واثقی(1388) جمهوریت و اسلامیت از منظر شهید مطهری ، ستاد بزرگداشت شهید مطهری

- وحيديان ، همشهری آنلاین  

   -Almond Gabriel A. and Pawell G. Bingham, Comparative Politics (System Process and Policy),second edition, Little, Brown and Company 1978.