هويت ملي ونيروهاي مسلح(قسمت دوم)
ضرورت بحث هويت ملي در نيروهاي مسلح
تعريف نيروهاي مسلح، مباني و جايگاه آن در قانون اساسي: به منظور دستيابي به پرسش اساسي جايگاه هويت ملي در نيروهاي مسلح، ابتدا به تعريف نيروهاي مسلح و مباني و جايگاه آن در قانون اساسي ميپردازيم.
تعريف نيروهاي مسلح: نيروهاي مسلح «به ستاد فرماندهي كل قوا، ارتش، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي ،نیروی انتظامي ، وزارت دفاع و سازمانهاي وابسته، اطلاق ميشود».
مباني نيروهاي مسلح و جايگاه آن در قانون اساسي : قانون اساسي جمهوري اسلامي، مباني مشخصي براي نيروهاي مسلح طرحريزي كرده كه به مهمترين آنها به اجمال اشاره ميشود:
1- پاسداري از استقلال و تماميت ارضي كشور، كه برعهده ارتش است.
2- پاسداري از انقلاب و نظام جمهوري اسلامي ايران كه بر عهده سپاه پاسداران ميباشد.
3- استقرار نظم و امنيت و تأمين آسايش عمومي و فردي، و نگهباني و پاسداري از دستاوردهاي انقلاب اسلامي، كه بر عهده ناجاست.
4- ممنوعيت بيگانگان در ارتش و نيروي انتظامي.
5- ممنوعيت استقرار پايگاه نظامي خارجي.
6- استفاده از امكانات نيروهاي مسلح در زمان صلح.
وظایف نیروهای مسلح: نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران مسئول حفظ حكومت و نظام اسلامي، دستاوردهاي انقلاب اسلامي، استقلال و تماميت ارضي، تأمين امنيت و مقابله با مهاجمان خارجي و نيز دفع خطرهاي داخلي و خارجي ميباشند.
بنابراين، در نظام جمهوري اسلامي بالاصاله حفظ كشور، نظام و دستاوردهاي جمهوري اسلامي به عهده نيروهاي مسلح ميباشد، اگرچه پشتوانه مردمي و اسلامي بودن نظام ايران، بسيج تودههاي ميليوني را عامل مصونيتساز آن در سه دهه گذشته نموده است.
مهمترين رسالت دولت درتأمين امنيت ملي: در لايحه برنامه پنجساله چهارم توسعه اقتصادي اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلا می ، مهمترين رسالت دولت رادرتامین امنیت ملی اينگونه برشمرده است:
1- آموزش عمومي و ترويج فرهنگ قانونمداري، نظم و مدارا.
2- توسعه مشاركت همهجانبه همه ايرانيان.
3- تعميق شناخت مؤلفههاي قدرت ملي و ترويج روحيه دفاع از منافع ملي و مخالفت با ظلم و سلطهگري.
4- ايمنسازي ساختار و پراكندگي جمعيت.
5- تهيه طرح راهبردي توسعه نظم و امنيت كشور با رويكرد جامعهمحوري و مشاركت همگاني.
6- مبارزه با زمينههاي بروز ناهنجاري، ناسازگاري اجتماعي، خشونت سياسي، خشونت شهري.
7- حفظ و ارتقاي منزلت اجتماعي گروههاي مختلف مردم و پيشگيري از بحرانهاي منزلتي.
8- تهيه سازوكارهاي لازم به منظور توسعه مشاركت مردمي، براي تأمين نظم و امنيت عمومي.
رسالت دولت در ارتقای توانمندی نیروهای مسلح:مهمترین رسالت دولت در ارتقای توانمندی نیروهای مسلح عبارتند از:
1- تقويت مؤلفههاي بنيه دفاعي.
2- ارتقاء فناوريهاي نوين و هوشمند و سيستمهاي اطلاعاتي در بهكارگيري سامانههاي دفاعي.
3- بهينهسازي و بهبود ساختارهاي چابك و پاسخگو در دفاع ملي.
4- ارتقاء حضور و سهم نيروهاي مردمي در استقرار امنيت و دفاع از كشور.
5- نوسازي و بازسازي و بهبود صنايع دفاعي.
6- ارتقاء ابتكار عمل و توان مقابله مؤثر در برابر تهديدها و حفاظت از منافع ملي، منابع حياتي و انقلاب اسلامي ايران.
7- ارتقاء سطح آموزش، تحقيقات، فناوري در بخش دفاع و گسترش همكاريها با مراكز علمي دانشگاهي.
8- حضور و استقرار متناسب با تهديدها در حوزههاي آبي كشور.
9- ارتقاء منزلت اجتماعي و معيشت كاركنان نيروهاي مسلح.
10- رعايت اصول پدافند غيرعامل در طراحي و اجراي طرحهاي حساس و مهم.
شرایط فعلی نظام جمهوری اسلامی (ظرفیت ها و چالش ها)
امروزه نظام جمهوري اسلامي ايران به عنوان نظامي مدعي رهاييبخشي انسانها در جهان و تأثيرگذار بر تحولات منطقهاي و چالشگر در مواجهه با قدرتهاي سلطهگر جهانی و با تكيه بر هويت ايراني و اسلامي، داراي حاميان و دوستاني در سطح جهان و نيز نظامها و كشورهاي متخاصم است كه توسعه و تعالي ايران اسلامي را برنميتابند.
طراحي و تشديد تهديدات سخت، نيمهسخت و نرم از سوي قدرتهاي غربي در طول سه دهه گذشته براي تضعيف توانمندي، تغيير و براندازي نظام جمهوري اسلامي، گواه اين امر است كه ايران بايد با اعتماد به نفس و تقويت باور و هويت ملي، همچين وحدت مردم و مسئولان، جلوگيري از اختلافات و گسستهاي مذهبي و قومي، سياسي و صنفي، تقويت روابط با ديگر كشورها و در يك كلام، با اتحاد ملي و انسجام اسلامي، جبهه دشمن را مأيوس نمايد.
دفاع مقدس نقطه عطفی در هویت ملی ایرانیان: درسه دهه گذشته ،تلاش دشمنان در عرصه های گوناگون تهدید، با شکست مواجه شده است. در این سه دهه گذشته ،دفاع مقدس نقطه عطفی در هویت ملی ایرانیان گردیده است.
آنچه دفاع مقدس را در كارنامه دفاعي ملت ايران در چند سده گذشته متمايز و برجسته مينمايد، ناكامي دشمن در دستيابي به اهداف تجاوزطلبانه و فراست امام خميني(ره) در ”تهديد جنگ“ به ”فرصت هويتسازي“ بوده است. در حماسه هشت سال دفاع مقدس، رهبري سياسي با اتخاذ دفاع مردمي و با اتكاء به ارزشهاي ديني و تكيه بر قدرت ملي و مذهبي، بدون چشمداشت به حمايت خارجي و با تقويت روحيه مردم و بهرهگيري از شور انقلابي و بسيج تودهاي و تجربه موجود از انقلاب اسلامي، پس از دويست سال توانست روند هزيمت و خودباختگي ملي در برابر بيگانه را تغيير داده و با گشايش فصلي جديد در تاريخ ايران، هويت واقعي ايران و ايراني را در عرصه جهانی به نمایش بگذارد.
از مهمترین پيامدهاي هويتي استراتژي دفاع مردمي در حماسه هشت سال دفاع مقدس از سوي نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران، ميتوان به مواردي از قبيل: بالندگي بسيج، تقويت كمكهاي مردمي، تعميق مشاركت سياسي ـ اجتماعي، تثبيت استقلال سياسي، تحكيم وحدت و انسجام ملي، تشديد اعتماد به نفس و خودباوري، تقويت دين و ارزشهاي ديني، انقلاب و تحول دروني انسانها، تقويت فرهنگ مقاومت و پايداري و رشد بيداري اسلامي وامثالهم را اشاره كرد.
در شرايط فعلي و آينده ايران، بهرهگيري از تجربه حماسه هشت سال دفاع مقدس با پشتوانه هويتي خود، موقعيت جمهوري اسلامي ايران را در منطقه فوقالعاده افزايش خواهد داد. بسياري از كارشناسان غربي معتقدند در صورت توسعه و پيشرفت فناوريهاي نوين و تكامل توسعه درونزاي علمي و تكنولوژيك، ظرفيت تأثيرگذاري ايران فوقالعاده افزايش خواهد يافت. به عبارت ديگر، اين كارشناسان بر اين باورند كه تركيب مثلث ژئوپليتيك ويژه، ايدئولوژي الهامبخش و فناوريهاي برتر، جمهوري اسلامي ايران را به قدرت منطقه ای تبديل خواهد كرد.
جايگاه هويت ملي در نيروهاي مسلح :
در شرايط فعلي، جايگاه هويت ملي در نيروهاي مسلح، با توجه به تحقق انقلاب اسلامي و پاياندادن به وابستگي قدرتهاي جهاني و سلطهپذيري آنان، نفي غربگرايي و شرقگرايي ـ با دکترین نه شرقي ، نه غربي ، جمهوري اسلامي به عنوان گفتمان جمهوري اسلامي ـ ، مقابله با تحقير ذلت و خودكامگيها، نفي استبداد، استثمار و استكبار و بازگشت به هويت خودي و حاكمشدن روح عزت، ايستادگي، مقاومت و پايداري، استقلال، خوداتكايي و خودكفايي، باور به اينكه ”ميتوانيم و ميشود“ به عنوان روح هويتي انقلاب اسلامي ، باور به رهبري توانمند و کارآمد ، نوعي رنسانس و بيداري هويتي در نيروهاي مسلح ايجاد كرده است.
امروزه نيروهاي مسلح پس از سه دهه از انقلاب با اتکا به هویت ملی خود در عرصه های گوناگون به استقلال و خودكفايي دست يافتهاند. توليد جنگافزارهاي گوناگون (در حد توليد انبوه) و فروش آن به 50 كشور جهان، افتخاري بزرگ برای کشور ایران است.
نقش نيروهاي مسلح درگسترش و تعميق فرهنگ ايراني: به طور كلي، نيروهاي مسلح ميتوانند براي گسترش ، تعميق روح و فرهنگ ايراني در تار و پود سازمانهاي نظامي اعم از ارتش، سپاه پاسداران، نيروي انتظامي و وزارت دفاع، اهداف زير را تحقق بخشند:
الف) كمك به روند جامعه پذيري اعضا.
ب) آشنايي بيشتر با هويت ديني و ملي خود.
ج) برانگيختن حس احترام به تاريخ گذشته و تجليل آن.
د) اقناع حس كنجكاوي و توانايي براي فهم مباني و مؤلفههاي زندگي جمعي.
ه ) پرورش روحيه حفظ ميراث فرهنگي، هنري و تاريخی.
و) توسعه هوشياري گروهي و افزايش اعتماد به نفس.
ز) افزایش حس افتخار و غرور ملي.
ح) تقويت معرفت ديني، معنويت و بصيرت انقلابي.
ط) ارتقاء آمادگي براي دفاع همهجانبه از انقلاب و نظام اسلامي.
مولفه های تشکیل دهنده هویت ملی در نیروهای مسلح: دریک نگاه اجمالي بايد گفت روح حاكم بر نيروهاي مسلح، نفي و طرد خودباختگي، حفظ عزت و استقلالخواهي، ايستادگي و پايداري، مقابله با ترفندهاي نوين دشمنان ايران اسلامي، آمادگي فداكاري براي نظام اسلامي و وفاداري به ملت و رهبري است.
جلوههاي اين نگاه هويتي را در مراسم هایی چون:صبحگاه ها، كلاسها و همايشها و كارگاههاي آموزشي، اردوها و رزمايشات و امثالهم استنباط كرد.
در عين حال، تكيه اصلي در جلوههاي برجسته ”هويت ملي“، در بعد قدرت نرمافزاري و فرهنگي آن است كه درخشش قدرت سختافزاري نيروهاي مسلح، كه برگرفته از توان فرهنگي و انديشهاي و قدرت نرم نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي است، بايد روزبهروز با اولويتبخشي به نگاه ”انسانمحوري“ و تكيه بر منابع انساني و تربيت انسانهايي مؤمن، مستبصر، انقلابي، شهادتطلب و استقلالخواه، تعالی یابد.
بنابراين، در جمعبندي نهايي بايد گفت اگرچه مؤلفههاي تشكيلدهنده هويت ملي در تار و پود نيروهاي مسلح سايه افكنده است، اما بايد اين مفهوم در عرصههاي مختلف توسعه و تعميق يابند.
راهكارها:
1- بازتعريف مفاهيم ”هويت“، ”هويت جهاني“ و بررسي چگونگي تعامل هويت ملي و چالش جهانيشدن.
در جهان كنوني، به واسطه انقلاب ارتباطات، كه از ويژگيهاي بارز آن، تحكيم فرايندهاي جهانگرايانه و تغيير مفهوم محدودههاي فيزيكي مكان و كاهش زمان لازم براي تهيه و فرآوري اطلاعات و روشنترشدن افق تحقق ”جامعه انساني“ است، ناگزير از بازتعريف مفهوم معناساز ”هويت“ و بازشناخت چگونگي تعامل موضوعات بومي و جهاني هستيم.
در آستانه هزاره سوم ميلادي كه فرآيند جهانيشدن، فرهنگها و ملتها را به تداخل و آميزش فراميخواند و برخي فرهنگها با دسترسي آسان به ابزارهاي پيشرفته ارتباطي ـ اطلاعاتي، در صدد ايجاد ”فرهنگ جهاني“ بوده و منادي استحاله و حذف مميزههاي بومي فرهنگهاي ديگر و همگنسازي آنها شدهاند، تأمل درباره نسبت هويت ملي با فرآيند جهانيشدن و راههاي حفظ ثبات فرهنگ و هويت ملي ضروري به نظر ميرسد. در عين حال، برقراري ديالكتيك معقول و منطقي بين موضوعات محلي و جهاني، جهان ـ بوميگرايي، اجتنابناپذير است.
2- نگاه و تحليل راهبردي به پديده ”هويت ملي و نيروهاي مسلح“:
سازمانها و مؤسساتي كه ناگزير از رقابت و تلاش براي بقا در محيطهاي به شدت متلاطم، بيثبات و در حال تغيير و تحولاند، براي رويارويي با عوامل و رخدادهاي محيطي تأثيرگذار بر فعاليتهاي خود، با دو رويكرد و مكتب مديريتي عمده مواجهاند: يكي مكتب توصيفي ـ انطباقي كه برخوردي انفعالي و اقتضايي با اين تحولات دارد و ديگري، مكتب پيشتدبيري كه برخوردي فعال با عوامل محيطي را تجويز ميكند.
روش تحليل راهبردي (SWOT) براي توصيف مكتب پيشتدبيري و شناسايي و تدوين راهبردهاي بهينه براي سازمانها به كار ميرود و حاصل آن چهار دسته راهبرد ميباشد: راهبردهاي قوت ـ فرصت، ضعف ـ فرصت، قوت ـ تهديد و ضعف ـ تهديد. در اين مكاتب، راهبرد عبارت است از فرآيند تصميمگيري كه طي آن، عوامل دروني سازمان (ضعفها و قوتها) با عوامل بيروني (فرصتها و تهديدها)، به گونهاي ارتباط مييابند كه ارزش هر يك از آنها در تحقق اهداف سازمان به خوبي مشخص ميگردد.
بر اين اساس، لازم است با ترسيم ماتريس (swot) و با نگاه و تحليل راهبردي، با بررسي قوتها و ضعفها و تهديدها و فرصتهاي هويتي براي نيروهاي مسلح، فهرستي از راهبردهاي WT, So, St, Wo اقدام شود و در مرحله بعد و با ارزيابي موقعيت و اقدام راهبردي (space) و تعيين وضعيت موجود، مسائل اساسي و راهبردي نيروهاي مسلح از طريق استراتژيستها و مديران و فرماندهان ارشد نيروهاي مسلح اقدام گردد.
3- ايجاد نگرش مثبت نسبت به هويت خودي در ميان اعضاي نيروهاي مسلح ، ارائه تصويري منصفانه و علمي از خويشتن در گذشته و حال، ميتواند زمينه را براي هويتيابي نيروهاي نظامي و انتظامي فراهم نمايد. در اين راستا، با برنامهريزي براي اعضاي نيروهاي مسلح ميتوان با بازديد از مراكز تاريخي، فرهنگي و زيارتي كشور، به تقويت نقاط مشترك ملي آنان كمك كرد.
4- دستاوردها و تجربيات دفاع مقدس، به دانش قابل انتقال به نسلهاي آيندهساز تبديل شود. اين امر ميتواند با گنجاندن آنها در متون آموزشي نيروهاي مسلح و تدوين سرودهاي حماسي، فيلمهاي جنگي، تئاترهاي انقلابي و مانند آن، تحقق يابد.
5- تقويت و تعميق وحدت ملي و همبستگي اجتماعي از طريق تقويت كارآمدي نظام اسلامي و پرهيز و دوري از واگرايي اقوام و مذاهب با مديريت صحيح مسئولان نظام خصوصاً عملكرد مناسب نيروهاي مسلح در برقراري امنيت و ثبات و آرامش در مناطق حساس كشوراقدام شود.
6- حضور و مشاركت نيروهاي مسلح در عرصههاي خدمترساني، محروميتزدايي و سازندگي كشور، خصوصاً مناطق و مراكز حساس امنيتي و استانهاي مختلف همانند بسیج سازندگی تقویت شود.
7- حفظ و توسعه اعتلاي فرهنگ ايثار و مقاومت با بهرهگيري از معارف حماسه هشت سال دفاع مقدس براي اعضاي نيروهاي مسلح و نيز آحاد جامعه اسلامي از طريق رسانه ملي توسعه یابد.
8- توسعه و تعميق سطح معرفت، معنويت، بصيرت و آمادگيهاي دفاعي اعضاي نيروهاي مسلح به منظور ايستادگي در مقابل دشمن و عدم وادادگي در برابر تهديدات آنها با بهرهگيري از شيوهها و تكنولوژي نوين.
9- جايگاه و نقش برجسته بسيج در ايجاد تأليف قلوب مردم و نيز تقويت پايگاه مردمي نيروهاي مسلح با شيوههايي چون جذب نيروهاي مردمي و حفاظت از شهرهاي مرزي در پوشش پيشمرگان، فرهنگسازي نمادهاي ملي و ديني و يوماللهها از سوي پايگاههاي بسيج مردمي، خدماترساني ويژه به مردم از طريق پايگاههاي بسيج مثل جهادسازندگي، امدادهاي مردمي، خدمات پزشكي، توسعه علمي و نهضت سوادآموزي و ديگر عرصههاي مورد نياز.
10- ايجاد و توسعه الگوسازيهاي اجتماعي و تعميق خودباوري ملي با بهرهگيري از الگوهاي برجسته دفاع مقدس، دوران انقلاب و نظام جمهوري اسلامي و مقاطعي چون قيام تنباكو، نهضت مشروطه، جنبش مليشدن نفت و طرح آنان در متون آموزشي مراكز آموزشي نيروهاي مسلح و نيز برجستهسازي اين الگوها در قالب تنديس، بيلبورد، تابلوهاي كامپيوتري و مانند آن در ميادين و مراكز ورودي و خروجي نيروهاي مسلح، سالنهاي آمفيتئاتر و ديگر مراكز حساس.
11- تمركز سياستگذاري و ارائه سياستهاي روشن و مشخص در ارتباط با مسايل هويت ملي در نيروهاي مسلح از سوي ستاد فرماندهي كل قوا.
12- طراحي استراتژي همهجانبه ملي در بحث پيوندهاي هويتي، ملي، فرهنگي و تاريخي از يكسو و وجود پايگاههاي معنوي مثل خانواده شهدا، بسيج، پيشمرگان، ماموستاهاي متمايل به نظام،واحياي سازماني و رواني نهادهاي بسيج، ماموستاها و پيشمرگان مسلمان با هدف خارجكردن آنها از انزواي اجتماعي و هدايت اين مجموعه مؤثر به نفع نظام جمهوري اسلامي.
13- تعيين استراتژي و تدارك برنامه منظم اقتصادي، عمراني و پروژههاي زيرساختي به منظور رفع محروميتها، كاستيهاي عمراني و تأمين رفاه و معيشت مناطق محروم و حساس از يكسو و غلبه نمادهاي توسعه و پيشرفتهاي اقتصادي اجتماعي بر وضعيت حاكم بر مناطقي مثل كردستان، سيستان و بلوچستان، آذربايجان غربی و رفع آسيبهاي محروميتي، و نيز تحكيم هر چه بيشتر اين مناطق به اقتصاد داخلي ايران از طريق تقويت خطوط انتقال گاز، برق و نفت از طريق نيروهاي مسلح در ايام صلح و فراغت آنان.
14- طراحي راهبردهاي عمليات رواني نسبت به برخي تحولات منطقهاي و بينالمللي كه پيامدهاي داخلي دارند، مثل طرح خودمختاري كردهای عراق و مانند آن، از سوي ستاد كل نيروهاي مسلح و شوراي عالي امنيت به منظور بررسي پيامدها و طراحي استراتژيها.
15- تهيه برنامه جامع مديريت بحران در حوادث ملي و سرنوشتساز براي حفاظت از هويت ملي، كاهش آسيبپذيريها و ايستادگي در برابر تهديدها، حفظ و تحكيم نظام جمهوري اسلامي با تعيين وظايف هر يك از سازمانها، نيروها و قواي مسلح از سوي شوراي عالي امنيت ملي با همكاري ستاد فرماندهي كل قوا.
16- برجستهسازي ايستادگي و يكپارچگي ملت در مواجهه با تهديدها و كسب پيروزيها در سوژههاي مختلف امنيتي و دفاعي، صنعتي و اقتصادي، سياسي و اجتماعي، فرهنگي و هنري ايران با رجوع به پيشينه ملي ايرانيان در اعصار گذشته و نيز ترسيم وادادگي، شكستها و هزيمتهاي گذشته به شكل مطلوب، به منظور عبرتگيري از حوادث گذشته براي نيروهاي مسلح و ساير آحاد جامعه.
17- همگرايي و هماهنگي در گفتمان مسئولان سياسي، فرهنگي، امنيتي و نظامي كشور. پرهيز از بهكارگيري تعابير و ادبيات واگرايانه و ايجاد اتاقهاي فكر كارشناسي تحولات و نيز تشکیل ستادهاي هماهنگي.
18- تقويت شأن و منزلت اعضاي نيروهاي مسلح با پيشبيني ابعاد مختلف خدماتي همچون مسائل معيشتي، بيمهاي، علمي، مهارتي، تخصصي و فرهنگي.
19- تحكيم مباني هويت ملي و ايجاد مصونيت فرهنگي در نيروهاي مسلح در مواجهه با تهاجم و ناتوی فرهنگي، سياسي، رواني و امنيتي، با بهرهگيري از تكنولوژيهاي نوين مثل تقويت شبكه اينترانت داخلي نيروهاي مسلح.
20- جهتدهي افكار عمومي با برجستهسازي تحكيم ، انسجام و وحدت ملي در صفوف ملت با برنامهسازيهاي مختلف از سوي نيروهاي مسلح و رسانه ملي و بهرهگيري از ايام، مناسبتها، يا سوژههاي خاص افتخارات ملي، مثل موفقيت در فناوري هستهاي، آزادي خرمشهر، روز مليشدن نفت، سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي، سالروز پيروزي مشروطه و مانند آن براي برجستهسازي هويت ملي و تبليغ توانمندي ايرانيان در برپايي تمدن اسلامي در جهان.
21- افشاگري نسبت به سناريوي عمليات رواني دشمن در فشار به نظام اسلامي و نيروهاي مسلح نظيرتحرکات تبلیغاتی و رسانه ای غربیها پس از برگزاری با شکوه انتخابات دهم ریاست جمهوری و ايستادگي هماهنگ ملي از سوي كليه سازمانها و قواي مسلح و آحاد جامعه اسلامي ايران. در اين زمينه، برگزاري كنگرهها و همايشهاي ويژه از سوي ستاد فرماندهي كل قوا در تبيين جايگاه نيروهاي مسلح در هويت ملي ايرانيان،و نیز رفع ابهامات والقای شبهات از كارآمدي و مطلوبيت لازم برخوردار است.
• منابع :
1- آئيننامه انضباطي نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران (1380)؛ تهران: معاونت نيروي انساني ستاد نمايندگي ولي فقيه در سپاه، ص 3.
2- آقاپور، جليل (1385)؛ «نقش هويت در شكلدهي ملت و امت»، روزنامه همشهري.
3- احمدي، محمدرضا (1386)؛ «روش تحليل راهبردي»، فصلنامه حصون، شماره 13، ص 39.
4- اصول 3، 9 و 143 قانون اساسي.
5- اصل 145 قانون اساسي.
6- اصل 150 قانون اساسي.
7- اصل 146 قانون اساسي.
8- اصل 147 قانون اساسي.
9- باقري، سيامك (1386)؛ «تأثير دانشهاي استراتژيك بر موقعيت جمهوري اسلامي»، فصلنامه حصون، شماره بهار، ص 12.
10- زاهد، سعيد (1384)؛ «هويت ملي ايرانيان»، فصلنامه راهبرد ياس، مؤسسه فرهنگي هنري ياس، سال چهارم، زمستان 84، شماره 4، ص 131.
11- سازمند، بهاره (1386)؛ «بررسي جايگاه هويت ملي در منابع درسي مقطع متوسطه»، مؤسسه مطالعات ملي.
12- سنجابي، عليرضا (1380)؛ استراتژي و قدرت نظامي، تهران: نشر پاژنگ، ص 6.
13- شعبانيسارويي، رمضان (1384)؛ «استراتژي دفاع مردمي و تأثير هويتي آن»، فصلنامه مطالعات ملي، سال ششم، شماره 3، ص 142.
14- فوزي، يحيي (1379)؛ «امام خميني(ره) و هويت ملي در ايران»، فصلنامه هويت ملي، سال ششم، شماره2.
15- قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران.
16- كاركناننصرآباد، محمد (1384)؛ «جنگ و هويت»، فصلنامه مطالعات ملي، سال ششم، شماره 2.
17- كريميمله، علي (1379)؛ «سخن سردبير»، فصلنامه مطالعات ملي، سال دوم، شماره 5.
18- كريميمله، علي (1379)؛ «سخن سردبير»، فصلنامه مطالعات ملي، سال نخست، شماره 4، صص 7 و 8.
19- مجموعه قوانين كشور سال 69 (1370)؛ تهران: شركت سهامي روزنامه رسمي، ص 203.
20- نظرپور، مهدي (1386)؛ «جايگاه نيروهاي مسلح در نظام جمهوري اسلامي»، فصلنامه حصون، شماره بهار، انتشارات پژوهشكده تحقيقات اسلامي نمايندگي وليفقيه در سپاه، ص 137.
http://www.amirazodi.net/persian/articles/thpchpt6.htm 21-
22- http:bashgah.net
Fars new.com . http://www.23