انقلاب اسلامی نمونه نوآوری تاریخی
مقدمه:
پیدایش انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام خمینی، «معجزه الهی»، «بزرگترین تحول قرن»، «عامل حیرت و تعجب نظریه‌پردازان»، «زلزله‌ی چالش‌ساز قدرتهای جهانی»، «مایه امید و رهایی ملتها»، «نویدبخش معنویت و عدالتخواهی»، «زمینه‌ساز حکومت جهانی مهدی (عج)» قلمداد گردید که در شرایط دنیای دین‌گریز غرب و رهیافت‌های سکولار و نیز حاکمیت تفکرات دین ستیز کمونیستی شرق، «انقلابی دینی» با بهره‌گیری از مکتب حیات‌بخش اسلام اهلبیت، با سه دهه حیات پربرکت خود، انقلابی شگفتی‌ساز گردید.
در طول سه دهه گذشته، انقلاب اسلامی به دلیل خصلت فرهنگی تأثیرگذار آن و قدرت الهام‌بخشی، مورد توجه دوستان و دشمنان بیشماری گردید. بشریت وامانده و ناکام از وعده‌های نظام‌های حاکم بر شرق و غرب، که وعده عدالت و آزادی را به جهانیان داده بودند، گمشده خود را در «بیداری اسلامی» و «منشور رحمانی دین مبین اسلام» یافت و بدین لحاظ عمق استراتژیک انقلاب اسلامی در اقصی نقاط جهان گسترش یافت. در جبهه مقابل، انقلاب اسلامی و اندیشه‌های برخاسته از تفکرات امام خمینی (ره) که قدرتهای جهانی را با چالش‌های جدی مواجه ساخته بود، درصدد مهار، مقابله و براندازی آن برآمدند، که علیرغم تلاشهای مذبوحانه نظام سلطه‌گر ،انقلاب اسلامی در سه دهه تهدید گذشته، راست قامت و پایدار مانده است.
در آستانه ورود به دهه چهارم انقلاب اسلامی، رهبر فرزانه انقلاب اسلامی حضرت آیت‌ا... خامنه‌ای با درک عمیق شرایط و ضرورت‌های برخاسته از نیاز استراتژیک نظام جمهوری اسلامی، «نوآوری و شکوفایی» را بعنوان شناسه راهبردی نظام در سال 87 تعیین نمودند. همچنین ایشان انقلاب اسلامی را یک نوآوری بزرگ تاریخی قلمداد نمودند. بررسی ابعاد و تحلیل این نکته مورد توجه و تأکید این مقاله است.
مفهوم، ضرورت و ماهیت نوآوری: درباره معنای نوآوری باید گفت نوآوری کلمه‌ای مرکب از «نو» و «آوری» است. و در فرهنگ‌های فارسی، نو در مقابل کهنه وکهن، عمل نوآور، ابتکار و ابداع دانسته‌اند و در اصطلاح به معنای «فرآیند کسب اندیشه‌ای خلاق و تبدیل آن به محصول، خدمت یا یک روش عملیاتی مفید است.» همچنین آنرا فرآیند قبول یک فکر یا ایده با بکارگیری در یک محصول، خدمت یا روش دانسته‌اند.
اصولاً نوآوری پدیده‌ای است که ریشه در فطرت انسانی دارد و یکی از نیازهای متعالی انسان است و با نوآوری فطرت انسان شکوفا می‌گردد. پیامبران، اولیاء و اوصیاء الهی به عنوان پیشتازان نوآوری در طول تاریخ بوده‌اند. امروزه نیز رهبران و مصلحان الهی منادیان یکتاپرستی، عدالتخواهی، آزادیخواهی، استقلال‌خواهی و مبارزه با بدعت‌ها و خرافه‌پرستی و ظلم و بیداد در عرصه جهانی‌اند.
در شرایط فعلی جهانی ملتها و نظام‌هایی که قادر به تولید فکر و اندیشه و محصولات جدید نرم‌افزاری درعلوم گوناگون باشند قدرت فرهنگ‌سازی و تمدن‌سازی را دارا می‌باشند. لذا لازمه زندگی و حیات بهتر و نیز برتری و سیادت در جهان امروز با نوآوری است.
درباره ضرورت نوآوری برای کشور باید گفت اولاً ایران وارث عقب‌ماندگی‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تکنولوژیکی و فنی دوران گذشته است. ثانیاً جامعه آرمانی و مطلوبی که برای اسلام و انقلاب متصور است با جامعه حاضر ایرانی بسیار فاصله دارد. ثالثاً ضرورت‌های حاضر جهانی و توجه بیش از پیش به انقلاب اسلامی و شعارهای آن در سطح جهان و مخصوصاً کشورهای مسلمان، لزوم حرکت جهشی و شتابنده جمهوری اسلامی را به سمت آرمانها و دستیابی هر چه سریع‌تر به آنها را مطرح می‌سازد.
ماهیت نوآوری می‌تواند حداقل در دو بعد متصور شود: از سویی در تعالی و پیشرفت و شاخص‌های توسعه یافتگی باید نوآوری کرد که براساس رهنمود مقام معظم رهبری دو شاخصه اصلی دهه آینده نظام اسلامی پیشرفت توام با عدالت است. از سویی دیگر در راه روش و نتیجه و محصول نیز نیاز به نوآوری است.
راهها و روشهای میان‌بر، و نسخه‌های متفاوت از نسخه‌های غربی، الگویی که بشریت امروز بشدت طالب آن است و انقلاب اسلامی می‌تواند انقلابی در روشها و نسخه‌های زندگی امروز بشر در جهان باشد.
نوآوریهای انقلاب اسلامی
پیدایش انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) که منجر به تشکیل نظام اسلامی در ایران شد بزرگترین نوآوری انسانها، عالمان و حکومت‌ها در طول هزار سال گذشته بوده است.
با انحراف کشورهای اسلامی پس از حکومتهای اسلامی صدر اسلام و پیدایش جاهلیت مدرن و حاکمیت بدعت‌ها و ارزشهای ضدانسانی، در حقیقت انقلاب اسلامی فریاد خداخواهی، عدالت و آزادی را احیا کرد. انقلاب اسلامی از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردار است که به تعبیر حضرت امام (ره) هم در پیدایش، و هم در کیفیت مبارزه و هم در انگیزه انقلاب و قیام از سایر انقلابها جداست.
مهمترین نوآوریهای انقلاب اسلامی عبارتند از :
1- انقلابی در برابر نظام سلطه جهانی: از مهمترین جلوه‌های نوآوری انقلاب اسلامی، شکستن فضای حاکم بر نظام دوقطبی اواخر قرن بیستم یعنی اندیشه طلسم‌شده سلطه‌گری یا سلطه‌پذیری بوده است.
مخالفت صریح جمهوری اسلامی با گفتمان حاکم بر دنیای استکبار، که استکبار سلطه‌گر است و گفتمان حاکم بر دنیای محرومین، که مستضعفین و کشورهای ضعیف ناچار به پذیرش سلطه است، از نوآوریهای رهبرکبیر انقلاب حضرت امام خمینی بوده است. اگرچه اندیشه و گفتمان نفی سلطه ریشه در آموزه‌های دینی و آیاتی همچون «لن یجعل‌الله للکافرین علی‌المؤمنین سبیلا» و قاعده فقهی نفی سبیل دارد، اما باور و گفتمان سازی این تفکر و عمل به آن در رفتار سیاسی اجتماع، هزینه‌های زیادی را برای نظام اسلامی ایجاد کرده است که انقلاب اسلامی عامل گفتمان‌ساز آن در این عصر است. شاید بتوان گفت مهمترین دستاورد انقلاب اسلامی، طراحی مدلی برای شیوه زندگی انسانها خارج از معادلات قدرتهای جهانی بوده است. چنانچه این نکته در سخنرانی نوروزی مقام معظم رهبری نیز تصریح شده است: «انقلاب اسلامی خود یک نوآوری بزرگِ تاریخی بود که ملت ایران آن را در تاریخ خودش و تاریخ بشریت به ثبت رساند. بعد از دوران شروع استعمار، دنیا به دو بخش تقسیم شد: یک بخش سلطه‌گر، یک بخش سلطه‌پذیر؛ دولتها و قدرتهایی با تکیه به دانش، با تکیه به سلاح، با تکیه به فریب‌گری، توانستند کشورهای دیگری را زیر سلطه بگیرند؛ آنها شدند سلطه‌گر، این ملتها و دولتها ـ خواه و ناخواه ـ شدند سلطه‌پذیر. دنیا عادت کرد به تقسیم میان سلطه‌گر و سلطه‌پذیر؛ انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی آمد و این خط‌کشی و این نظام غلط را در هم شکست. جمهوری اسلامی اعلام کرد ... با سلطه‌گری مخالف است؛ اما با سلطه‌پذیری بیشتر مخالف است. سلطه‌پذیری به معنای تسلیم شدن و تشویق کردن سلطه‌گران است. آن ملتی که می‌نشیند تا بیایند و منابع او را غارت کنند و بر سرنوشت او مسلط بشوند، دارد سلطه‌گران را تشویق می‌کند و به دست خود گور خود را می‌کند...
انقلاب اسلامی آمد و خط بطلانی برهمه اینها کشید. تقریباً سی سال است جمهوری اسلامی با این موضع‌گیری شاخصِ تاریخیِ خود، در مقابل سلطه‌گرانی که همه‌ی دنیا را در واقع متعلق به خود می‌دانند ایستاد. رژیم امریکا در این منطقه سلطنت می‌کرد و خاورمیانه پااندازِ مستکبرین و دولتمردان امریکایی بود؛ ایران ـ که نگین خاورمیانه و مرکز جغرافیائی این منطقه است ـ زیر نفوذ آنها بود. انقلاب آمد و همه‌ی این اوضاع را بر هم زد؛ نظام جمهوری اسلامی با رشادت در قلب این معرکه ایستاد و مسئله عوض شد.»
2- نوآوری در مدل‌سازی از انقلاب اسلامی: یکی از جلوه‌های زیبای نوآوری انقلاب اسلامی، نوآوری در مدل‌سازی از انقلاب در چارچوب اسلام بوده است. انقلاب اسلامی، انقلاب فراتر از مدل‌های رایج حاکم بر دنیای غرب و شرق می‌باشد. علیرغم تلاشهای علمی زیاد برای نظریه پردازی در مورد انقلاب که علی‌القاعده باید به پیش‌بینی پذیری آن منتهی می‌شد، کمتر کسی در بین اندیشمندان جهان توانست وقوع انقلاب اسلامی در ایران را شناسایی کند و لذا از فروپاشی نظام شاهنشاهی و پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، به «انقلاب زودرس»، «انقلاب سزارین شده» و «انقلاب جهشی» تعبیر کردند. سرعت در پیروزی باعث شگفتی و تحیر نظریه‌پردازان در کنار مهمترین ویژگی انقلاب ایران یعنی عجین شدن با بعد دینی و اسلامی که در میان انقلابهای نوین بی‌نظیر بود، سؤالات زیادی را در اذهان برانگیخت.
در طول سه دهه گذشته، رهیافت‌های گوناگونی در بررسی علل وقوع انقلاب اسلامی صورت پذیرفته که در آن به عوامل مختلف اجتماعی، فکری، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و روان شناختی اشاره شده است. اما در رهیافت‌هایی که به عوامل فرهنگی توجه می‌کند از جامعیت بیشتری برخوردار است. نقش کلیدی عوامل فرهنگی مانند دین مبین اسلام و مذهب تشیع (ظلم‌ستیزی، عدالتخواهی) و رهبری الهی هوشمندانه و قاطع امام خمینی بی‌بدیل است.
بنابراین انقلاب اسلامی در کنار سایر نوآوریهای خود، مهمترین عرصه برای ابطال سازی وناکارآمدی تئوریهای رایج در تجلیل انقلاب شکوهمند اسلامی و طراحی مدل جدید و الگوآفرینی از انقلاب‌سازی بر پایه راهبرد بسیج مردمی و آموزه‌های اسلامی بوده است. اگرچه متأسفانه در عرصه تئوریک و نظری در سه دهه گذشته اندیشمندان محدودی در این باب که یکی از بزرگترین مؤلفه‌های نوآوری انقلاب بود، کمتر تئوری‌پردازی کردند.
3- امام خمینی معجزه انقلاب اسلامی: در تاریخ قیام‌ها و انقلابها، رهبران زیادی مطرح شدند اما ویژگیهایی که در امام خمینی وجود داشت، از او یک رهبر منحصر به فرد ساخت. اندیشه و شخصیت جامع امام (ره)، نقش تعیین‌کننده‌ای در پیدایش انقلاب اسلامی داشته است و امام خمینی (ره) در تعریف و تعیین اهداف انقلاب اسلامی، رهبری جریان مبارزه، مواجهه با قدرتهای افزون‌طلب و تاکتیک‌ها و روشهای حفظ و استمرار دستاوردهای انقلاب، دارای دکترین سیاسی ویژه و منحصر به فرد بود. دکترین سیاسی امام (ره) بر پایه مبانی ثابت و استوار، اعتقاد عمیق به غیب و امداد الهی، ایمان خلل‌ناپذیر به تعالیم اسلام و وحی، اتکاء و توکل راسخ بر قدرت لایزال الهی و تکلیف‌مداری مطلق و ... قرار داشت. این دکترین سیاسی که به اعتراف غربیان از شناخت آن عاجز مانده‌اند، نتیجه منطقی تفسیر عرفانی امام (ره) از هستی و معنای انسان و ... است.
امام (ره) با بهره‌گیری از اندیشه‌ای نو و ریشه‌دار الهی خود در صحنه سیاست بین‌المللی، نه تنها توفیق در ایجاد نظام جمهوری اسلامی در ایران، بلکه به هدایت جریان جهانی انقلاب اسلامی گردید و حتی با ارائه تفکر جدید و فرهنگی و کاملاً دینی و الهی و نفی آموزه‌های مکاتب مادی، مدنیت غرب را نیز به چالش کشاند.
بدین لحاظ نوآوری امام (ره) نسبت به دنیای معاصر، قبل از آنکه در سطح عمل سیاسی باشد، در افق اندیشه سیاسی است. اندیشه سیاسی حضرت امام (ره) در نسبت با دنیای معاصر دارای نوآوریهای فراوانی است و می‌شود گفت که نقطه عطفی را برای اندیشه سیاسی معاصر به وجود آورده است. دقیقاً به دلیل برخورداری حضرت امام (ره) از این اندیشه که بر مبنای تعالیم اسلامی و فقه غنی شیعه استوار گردیده بود، انقلاب اسلامی صورت پذیرفت و از همین ناحیه بود که از ابتدا هرچه از مراحل آغاز و رشد و بالندگی انقلاب زمان بیشتری می‌گذشت بر همگان این واقعیت عیان گشت که «انقلاب اسلامی از همه انقلابها جداست.»
معجزه امام خمینی را چه در مرحله پیدایش انقلاب و چه در مرحله عصر پس از پیروزی، خصوصاً در مدیریت بحرانها بدرستی می‌توان ملاحظه کرد. اگرچه او شجره انقلاب و نظام اسلامی را «تحفه الهی و غیبی از جانب خداوند منان برای ملت ایران» قلمداد نموده است، اما ویژگی‌های فردی و شخصی (چون شجاعت، ایمان)، استقلال در اندیشه، روش و عمل، اقدامات بدیع، شگفت‌انگیز و استثنایی (تصمیماتی شگفت‌انگیز)، درهم شکستن پارادایم جاری و طرح پارادایم جدید، روش یگانه او در برپایی نهضت و بسیج مردم، ارائه نظریه‌ای بدیع و بی‌سابقه در ایجاد حکومت، مؤلفه بینش و بصیرت در شخصیت مبارزاتی امام خمینی از جمله نوآوریهای رهبری در انقلاب اسلامی ایران بوده است.
4- انقلاب اسلامی، انقلاب نوین در عرصه‌های مختلف: از نوآوریهای انقلاب اسلامی، نوآوری در عرصه‌های مختلف از پیدایش و استقرار تا بالندگی و پویایی، از تحول در عرصه‌ها ملی تا فضای منطقه‌ای و بین‌المللی است. در بیانات بنیانگذار انقلاب اسلامی آمده است: «شک نباید کرد که انقلاب اسلامی ایران از همه انقلابها جداست، هم در پیدایش و هم در کیفیت مبارزه و هم در انگیزه انقلاب و قیام.»
مهمترین نوآوری در پیدایش انقلاب اسلامی الگوآفرینی در بسیج مردمی از سوی روحانیت و قدرت بسیج کنندگی رهبران انقلاب بوده است. علاوه بر آن سوق دادن انگیزه‌های مردم به انگیزه‌های الهی و آموزه‌های فرهنگ دینی از دیگر موارد آن است. در مرحله تثبیت و بالندگی، حضور معجزه‌آسای مردم ایران در عرصه پاسداری از انقلاب و نظام اسلامی چه در حماسه هشت سال دفاع مقدس و چه در دوران تهدیدات نرم و مقابله نرم‌افزاری با انقلاب اسلامی، ایستادگی آحاد ایرانیان مایه اعجاب جهانیان گردیده است.
از جمله نوآوریهای انقلاب در عرصه ملی برپایی نظام جمهوری اسلامی است. سابقه دو هزار و پانصد سال نظام شاهنشاهی در ایران، پیامدهایی را در ابعاد گوناگون برای مردم ایجاد نمود. با پیروزی انقلاب و تشکیل نظام جمهوری اسلامی، الگوی جدیدی از مردم سالاری دینی در جهان مطرح گردید، سه دهه از حیات طیبه این نظام اسلامی می‌گذرد و امروزه نظامی پویا، کارآمد و تأثیرگذار در محیط منطقه‌ای و بین‌المللی است.
از جمله نوآوریهای دیگر انقلاب در بعد ملی، شکوفایی استعداهای جوانان ایرانی در عرصه‌های گوناگون علمی، فنی، صنعتی، سیاسی، فرهنگی و دفاعی بود که شکوفایی در عرصه هسته‌ای یکی از نوآوریهای ایرانیان بوده است.
در سخنرانی نوروزی مقام معظم رهبری آمده است:
« یک خیزش عظیم در حرکت اقتصادی و اجتماعی و سیاسی در ایران انجام گرفته است. عزت ملی کشور ما و ملت ما امروز زبانزد است؛ در پیشرفتهای علمی، این کشوری که در رده‌های آخر دنیا قرار داشت، در بسیاری از رشته‌ها در رده‌های اول است. می‌بینید جمهوری اسلامی از هشت کشور جهان، نه کشور جهان، ده کشور اول جهان، در مواردی جلو افتاده است یا به آنها رسیده است؛ راهی را که آنها در طول سالهای طولانی طی کرده‌اند، ملت ایران با همت جوانانش و با استعدادش، توانسته است در بخشی از مسائل طی کند. افق هم روشن، و آینده در چشم مردم ایران، آینده‌ی امید بخشی است.»
نظام جمهوری اسلامی علیرغم سالیان عقب ماندگی گذشته بخاطر نظام‌های استبدادی، و نیز تحمیل جنگ هشت ساله از سوی قدرتهای جهانی، الحمدلله در منطقه خاورمیانه با تنظیم چشم‌انداز 20 ساله درصدد طراحی شگفتی‌های جدید است.
در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی نیز نوآوریهای انقلاب اسلامی بیشمار است. بیداری اسلامی مسلمانان و آزادیخواهان جهان و ورود دین در عرصه زندگی سیاسی، اجتماعی و بهره‌گیری از دین در شیوه اداره زندگی جامعه بشری، همچنین گسترش عمیق استراتژیک نظام و بسیج جهانی اسلام در حیات خلوت قدرتهای استکباری، همچنین تبدیل خاورمیانه به نمایشگاه شکست آمریکا از دیگر عرصه های نوآوری و شکوفایی دستاوردهای انقلاب اسلامی است. این نکته ظریف در بیانات مقام معظم رهبری آمده است:
«امروز شما نگاه کنید، خاورمیانه نمایشگاه ناکامی آمریکا و شکستهای آمریکاست. در این سالها، برای جلوگیری از رشد و قدرت یافتن نظام اسلامی، هر کاری می‌توانستند کردند، ....»
در مقابل همه، جمهوری اسلامی به پشتیبانی این ملت بزرگ و رشید، محکم ایستاد. ایستاد، نه فقط به معنای این‌که توانست خود را نگه دارد و نابود نشود، بلکه به معنای این‌که روز به روز بر قدرت خود افزود.»
نوآوریها و عرصه شکوفایی انقلاب اسلامی در طول سه دهه گذشته بیشمار است که در این مقاله صرفاً به چند مورد اشاره گردید.
الزامات نوآوری در دهه چهارم انقلاب اسلامی
1- تقویت روحیه اعتماد به نفس ملی و آماده سازی بسترهای لازم قانونی و اجرایی برای شکوفایی استعداهای جوانان ایرانی
2- افزایش توانمندیهای نرم‌افزاری انقلاب و تقویت تولید نظریه و فکر به وسیله کرسی‌های علمی-پژوهشی و کانونهای آزاداندیشی در جامعه
3- بالابردن شجاعت و قدرت ریسک‌پذیری و تقویت نگاه منتقدانه به روشها و نیز بالابردن قدرت تحمل نقد در مسئولان کشور
4- بهادادن به کار و اندیشه جوانان و فراهم کردن زمینه‌های لازم برای شکوفایی توانمندیهای آنان
5- آزادی عمل، آموزش نوآوری، تشویق نوآوران برای پیشرفت فرهنگی و مهندسی سیاسی، فرهنگی و اقتصادی جامعه
6- طرد خودباختگی در مقابل نسخه‌ها والگوهای رایج در غرب و شالوده‌شکنی در تئوریها، قوانین و روشهای به جای مانده از فرهنگ غرب در عرصه‌های اجرایی، قانونی و علمی
7- فرهنگ‌سازی نوآوری شکوفایی در کشور و معرفی چهره‌های نوآور در عرصه‌های مختلف
8- پرهیز از حرکتهای افراط و تفریط و اتکا به حرکتهای انقلابی دانش‌محور با بهره‌گیری از منویات ولایت.
منابع:
1- رمضان شعبانی سارویی، راهبرد بسیج مردمی امام خمینی، انتشارات معاونت سیاسی نمسا
2- 92 دستاورد انقلاب اسلامی ایران، معاونت فرهنگی ستاد مشترک سپاه
3- علیرضا صدرایی، عناصر اصلی در نوآوری و شکوفایی، کیهان، 24/1/87
4- خلیل منصوری، شکوفایی و نوآوری، کیهان، 22/1/87
5- هفته‌نامه صبح صادق، اداره سیاسی سپاه، 19/1/87
6- نوآوری و شکوفایی ضرورتی برای دهه چهارم انقلاب اسلامی، معاونت سیاسی نمسا
7- عباس بیات، نوآوری پیام اصلی و ماندگار انقلاب اسلامی، خبرگزاری فارس